«قُلْ إنَّ الخاسِرينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلاَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ» ـ ; غَبَنوا أنْفُسَهُم و أهْليهِم يَومَ القِيامَةِ .;

زيانكاران كسانى هستند كه در روز قيامت خود و خاندانشان را به زيان افكندند ، بدانيد كه اين همان زيان آشكار است» ـ فرمود ; [آنان كه ]در روز قيامت خود و خانواده شان را مغبون كردند .;

«قُل هَل نُنَبّئكُم بالأخْسَرينَ أعمالاً···» ـ ; هُمُ النَّصارى و القِسِّيسونَ و الرُّهْبانُ و أهلُ الشُّبُهاتِ و الأهْواءِ مِن أهلِ القِبْلَةِ و الحَرورِيّةِ و أهلِ البِدَعِ .;

آيا به شما خبر دهيم زيانكارترين مردمان كيستند ؟» ـ فرمود ; آنان مسيحيان ، كشيشان ، راهبان و مسلمانان پيرو شبهات و خواهشهاى نفس و حروريه (خوارج) و بدعت گذاران هستند .;

الخُصومَةُ تَمْحَقُ الدِّينَ ، و تُحْبِطُ العَمَلَ ، و تُورِثُ الشَّكَّ .;

مشاجره، دين را نابود و عمل را باطل مى كند و شكّ و ترديد به بار مى آورد .;

إيّاكَ و الخُصوماتِ ، فإنَّها تُورِثُ الشَّكَّ ، و تُحْبِطُ العَمَلَ ، و تُرْدي صاحِبَها ، و عسى أنْ يَتَكلّمَ الرّجُلُ بالشَّيءِ لا يُغْفَرُ لَهُ .;

از مشاجرات بپرهيزيد كه شكّ و ترديد به بار مى آورند و عمل را بى اجر مى كنند و مشاجره كننده را نابود مى گردانند و بسا كه انسان [در هنگام مجادله كردن] سخنى نا بخشودنى به زبان آورد .;

إيّاكُم و أصْحابَ الخُصوماتِ و الكَذّابينَ ؛ فإنَّهُم تَرَكوا ما اُمِروا بعِلْمِهِ ، و تَكَلّفوا ما لَم يُؤمَروا بعِلْمِهِ حتّى تَكَلّفوا عِلْمَ السَّماءِ .;

از مشاجره گران و دروغگويان بپرهيزيد ؛ چه، آنان، آنچه را بايد بياموزند رها كرده اند ، امّا براى آموختن آنچه به آموختنش فرمان ندارند، خود را به زحمت مى اندازند، چندان كه در فراگرفتن علم آسمان خود را به تكلّف وا مى دارند .;

لا يَكونُ العَبْدُ عابِدا للّه ِ حقَّ عِبادَتِهِ حتّى يَنْقَطِعَ عنِ الخَلْقِ كُلِّهِم إلَيهِ ، فحينَئذٍ يقولُ ; هذا خالِصٌ لي، فيَقْبَلُهُ بكَرَمِهِ .;

بنده ، خداى را چنان كه حقّ عبادت اوست عبادت نكند، مگر آن گاه كه از همه خلق بريده ، به خداوند روى آورد. در اين هنگام خداوند فرمايد; اين، خالص براى من است. و به لطف و كرم خويش او را پذيرا شود .;

ادْفَعْ عن نَفْسِكَ حاضِرَ الشَّرِّ بحاضِرِ العِلْمِ ، و اسْتَعْمِلْ حاضِرَ العِلْمِ بخالِصِ العَمَلِ ، و تَحَرَّزْ في خالِصِ العَمَلِ مِن عَظيمِ الغَفْلَةِ بشِدَّةِ التَّيَقُّظِ ، و اسْتَجْلِبْ شِدَّةَ التَّيقُّظِ بصِدْقِ الخَوفِ .;

شرّ و بدى را با حضورِ علم از خود بران و با عملِ خالصانه، علم را به كارگير و در عمل خالص، با هوشيارى شديد، از غفلت دورى كن و با خوف راستين [از خدا ]هوشيارى كامل را به دست آر.;

ما بينَ الحقِّ و الباطِلِ إلاّ قِلَّةُ العَقلِ . قيلَ ; و كيفَ ذلكَ يا بنَ رسولِ اللّه ِ ؟ قالَ ; إنَّ العَبدَ يَعمَلُ العَمَلَ الّذي هُو للّه ِ رِضا فيُريدُ بهِ غَيرَ اللّه ِ ، فلَو أنَّهُ أخْلَصَ للّه ِ لَجاءَهُ الّذي يُريدُ في أسْرَعَ مِن ذلكَ .;

ميان حقّ و باطل [چيزى ]جز كم خردى نيست . عرض شد ; چگونه، اى زاده رسول خدا؟ فرمود ; آدمى كارى را كه رضاى خدا در آن است، براى غير خدا انجام مى دهد ، در صورتى كه اگر آن را محض رضاى خدا انجام مى داد، خداوند او را به هدفى كه از آن كار داشت زودتر مى رساند.;

كانوا قَبلَ نُوحٍ اُمّةً واحِدَةً على فِطْرَةِ اللّه ِ لا مُهْتَدينَ و لا ضُلاّلاً ، فَبعَثَ اللّه ُ النَّبِيّينَ .;

پيش از نوح، مردم يك امت بودند و بر سرشت خدايى ؛ نه رهيافته و نه گمراه . پس خداوند پيامبران را برانگيخت .;

«أوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعَا» ـ ; و هُو اخْتِلافٌ في الدِّينِ و طَعْنُ بَعضِكُم على بَعضِ . «و يُذيقَ بَعْضَكُم بَأسَ بَعْضٍ» و هُو أنْ يَقْتُلَ بَعضُكُم بَعْضا ، و كُلُّ هذا في أهلِ القِبْلَةِ .;

مقصود پراكندگى در دين و انگ زدن آنان به يكديگر است . «و خشم و كين گروهى را به گروه ديگر بچشاند» اين است كه يكديگر را مى كشند . و همه اينها درباره مسلمانان است .;

كانَ كلُّ شيءٍ ماءً و كانَ عَرشُهُ على الماءِ ، فأمرَ اللّه ُ عزّ ذِكرُهُ الماءَ فاضْطَرَمَ نارا ، ثُمَّ أمرَ النّارَ فخَمَدَتْ ، فارْتَفَع مِن خُمودِها دُخانٌ ، فخَلقَ اللّه ُ عزّ و جلّ السّماواتِ مِن ذلكَ الدُّخَانِ ، و خَلقَ اللّه ُ عزّ و جلّ الأرضَ مِن الرَّمادِ .;

همه چيز آب بود، و عرش خدا بر آب بود . پس خداوند ـ عزّ ذكره ـ آب را فرمان داد ، و آن آتشى شعله ور شد. سپس فرمان داد آتش خاموش شد و از آن دودى برخاست . پس خداوند عزّ و جلّ آسمانها را از آن دود بيافريد و خداوند عزّ و جلّ زمين را از خاكستر [آن آتش ]خلق كرد .;

أوَّلُ شَيءٍ خَلقَهُ مِن خَلْقِهِ الشّيءُ الّذي جَميعُ الأشياءِ مِنهُ ، و هُو الماءُ .;

نخستين چيزى كه خدا آفريد و همه چيزهاى ديگر از او به وجود آمد، آب بود.;

··· إنّي أسألُكَ عَن أوَّلِ ما خَلقَ اللّه ُ مِن خَلْقِهِ ، فإنَّ بَعضَ مَن سألتُهُ قالَ ; القَدَرُ ، و قالَ بَعضُهُمُ ; القَلَمُ ، و قالَ بَعْضُهُم ; الرُّوحُ ـ ; ما قالوا شَيئا ··· لَو كانَ أوّلُ ما خَلقَ مِن خَلقِهِ الشّيءَ مِن الشّيءِ إذا لَم يَكُنْ لَهُ انْقِطاعٌ أبدَا ، و لَم يَزَلِ اللّه ُ إذا و مَعهُ شيءٌ لَيس هُو يَتَقدّمُهُ . و لكنّهُ كانَ إذْ لا شيءَ غَيرُهُ ، و خَلقَ الشَّيءَ الّذي جَميعُ الأشياءِ مِنهُ ، و هُو الماءُ الّذي خَلقَ الأشياءَ مِنهُ ، فجَعَلَ نَسبَ كلِّ شيءٍ إلى الماءِ ، و لم يَجْعَلْ للماءِ نَسَبا يُضافُ إلَيهِ .;

··· من از شما درباره نخستين آفريده خدا مى پرسم ؛ زيرا اين سؤال را از ديگران نيز پرسيده ام ؛ يكى گفته ; تقدير ؛ ديگرى پاسخ داده ; قلم ؛ و بعضى هم گفته اند ; روح ـ فرمود ; جوابى در خور نداده اند ··· اگر نخستين مخلوقى كه خدا آفريد، از شى ء [نه لا شى ء ]آفريده شده باشد، در اين صورت خداوند هرگز منقطع [از موجودات ]نبوده و همواره با او چيزى بوده كه خدا بر او تقدّم نداشته است (همواره موجودى قديم به قدمت خدا وجود داشته است) در حالى كه خدا بود و هيچ چيز با او نبود و سپس چيزى را آفريد كه منشأ همه موجودات شد و آن آب است، كه ديگر چيزها را از آن بيافريد . پس هر چيزى را به آب منسوب كرد و آب را به چيزى نسبت نداد .;

«أ وَ لم يرَ الّذينَ كَفروا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كانَتَا رَتْقَا فَفَتَقْنَاهُمَا» ـ ; كانتِ السّماءُ رَتْقا لا تُنْزِلُ القَطْرَ ، و كانَتِ الأرضُ رَتْقا لا تُخْرِجُ النّباتَ ، ففَتَقَ اللّه ُ السّمَاءَ بالقَطْرِ ، و فَتَقَ الأرضَ بالنَّباتِ .;

آسمان فرو بسته بود و باران نمى باريد و زمين فرو بسته بود و گياهى نمى روياند ، پس، خداوند با باران، آسمان را گشود و زمين را با روياندن گياه باز كرد .;

إنَّ اللّه َ تباركَ و تعالى ··· خَلقَ الأشياءَ لا مِن شَيءٍ ، و مَن زَعَمَ أنَّ اللّه َ تعالى خَلقَ الأشياءَ مِن شَيءٍ فَقد كَفرَ ؛ لأنَّهُ لَو كانَ ذلكَ الشَّيءُ الّذي خَلقَ مِنهُ الأشْياءَ قَديما مَعهُ في أزَليَّتِهِ و هُوِيَّتِهِ كانَ ذلكَ الشّيءُ أزَلِيّا .;

خداوند تبارك و تعالى ··· موجودات را بيافريد اما نه از چيزى، و هر كس بگويد كه خداوند متعال موجودات را از چيزى آفريده كافر است ؛ زيرا اگر آن چيز كه اشياء را از آن آفريده، قديم به قدمت و ازليت خدا باشد، پس آن چيز هم ازلى خواهد بود .;

لَعلّكَ تَرى أنَّ اللّه َ إنّما خَلقَ هذا العالَمَ الواحِدَ ، و تَرى أنَّ اللّه َ لَم يَخْلُقْ بَشَرا غَيرَكُم ! بلى و اللّه ِ ، لَقد خَلقَ اللّه ُ ألفَ ألفِ عالَمٍ ، و ألْفَ ألفِ آدمَ ، أنتَ في آخِرِ تِلكَ العوالِمِ و اُولئكَ الآدَمِيّينَ .;

شايد فكر مى كنى كه خداوند فقط همين يك عالم را آفريده و بشرى جز شما خلق نكرده است ؛ به خدا سوگند كه خداوند هزار هزار عالم و هزار هزار آدم بيافريده كه تو در آخرين آن عالمها و آن آدميان هستى .;

لَقد خَلَق اللّه ُ عزّ و جلّ في الأرضِ مُنذُ خَلَقَها سَبْعَةَ عالَمينَ لَيس هُم مِن وُلدِ آدَمَ .;

خداوند عزّ و جلّ از آن گاه كه زمين را آفريد، هفت عالم بيافريد، كه از فرزندان آدم نيستند .;

«حُنَفاءَ للّه ِ ···» و قَد سُئلَ ما الحَنيفِيَّةُ ؟ ـ ; هِي الفِطرَةُ الّتي فَطَرَ النّاسَ علَيها ، فَطَرَ اللّه ُ الخَلقَ على مَعْرِفَتِهِ .;

مراد فطرتى است كه خداوند مردم را بر آن سرشته است ؛ خداوند خلق را با سرشت خداشناسى آفريده است .;

··· فالشَّيْءُ خَلقَهُ مِن شَيْءٍ أو مِن لا شَيءٍ ؟ ـ ; خَلقَ الشَّيْءَ لا مِن شَيْءٍ كانَ قَبلَهُ . و لَو خَلقَ الشَّيْءَ مِن شَيْءٍ ، إذا لَم يَكُنْ لَهُ انْقِطاعٌ أبدا ، و لَم يَزَلِ اللّه ُ إذا و مَعهُ شَيْءٌ ، و لكنْ كانَ اللّه ُ و لا شَيْءَ مَعهُ .;

··· پس اشياء را از چيز آفريده است يا از هيچ ؟ ـ فرمود ; اشياء را آفريد نه از چيزى كه پيش از آن وجود داشته باشد. اگر شى ء را از شى ء آفريده باشد، هرگز ميان او و اشياء انقطاع نبوده و همواره چيزى با خدا مى باشد . حال آن كه خدا بوده و چيزى با او نبوده است .;

«إنّكَ لَعلى خُلُقٍ عظيمٍ» ـ ; هُو الإسلامُ .;

آن [خُلق] ، اسلام است .;