إنّ اللّه َ تعالى لَيُبغِضُ العَبدَالنَّوَّامَ ، إنّ اللّه َ تعالى لَيُبغِضُ العَبدَ الفارِغَ .

همانا خداوند متعال از بنده پر خواب نفرت دارد؛ به تحقيق خداوند متعال از بنده بيكار نفرت دارد.

مَن ذَكَرَ رجُلاً مِن خَلفِهِ بما هُوفيهِ ممّا عَرَفَهُ الناسُ لم يَغتَبْهُ ، ومَن ذَكَرَهُ مِن خَلفِهِ بما هُو فيهِ ممّا لايَعرِفُهُ الناسُ اغتابَهُ .

هر كس پشت سر ديگرى چيزى بگويد كه در او هست و مردم هم آن را مى دانند غيبتش نكرده است، اما اگركسى پشت سرش چيزى را بگويد كه در او هست ولى مردم نمى دانند، غيبتش كرده است.

ـ لَمّا سَألَهُ رَجُلٌ مِن أهلِ فارِسَ : أتَعلَمُونَ الغَيبَ؟ ـ : قالَ أبو جعفرٍ عليه السلام : يُبسَطُ لَنا العِلمُ فَنَعلَمُ ، ويُقبَضُ عنّا فلا نَعلَمُ . وقالَ : سِرُّ اللّه ِ عَزَّوجلَّ أسَرَّهُ إلى جَبرَئيلَ عليه السلام ، وأسَرَّهُ جَبرَئيلُ إلى محمّدٍ صلى الله عليه و آله ، وأسَرَّهُ محمّدٌ إلى مَن شاءَ اللّه ُ .

ـ در پاسخ به مردى از ايرانيان كه پرسيد : آيا شما غيب مى دانيد؟ ـ فرمود : امام باقر عليه السلام فرمود : چون علم [الهى] براى ما گشوده شود، مى دانيم و هرگاه بر ما بسته شود، نمى دانيم. و فرمود : علم، راز خداى عز و جلاست كه آن را با جبرئيل عليه السلام در ميان گذاشت و جبرئيل با محمّد صلى الله عليه و آله در ميان گذاشت و محمّد با هر كه خواست آن را در ميان نهاد.

ـ لَمّا مَرَّ بهشامِ بنِ الحَكَمِ وهو يَبِيعُ السَّابِرِيَّ فِي الظِّلالِ ـ : يا هِشامُ ، إنّ البَيعَ فِي الظِلِّ غِشٌّ ، وإنَّ الغِشَّ لا يَحِلُّ .

ـ چون بر هشام بن حكم كه درسايه (تاريكى) مشغول فروختن پارچه شاپورى بود، گذشت ـ فرمود : اى هشام! فروختن كالا در سايه، دغلى است، و دغلى [در معامله] روا نيست.

دَخَلَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله المَسجِدَفإذا جَماعَةٌ قَد أطافوا بِرَجُلٍ ، فقالَ : ما هذا ؟ فقيلَ : عَلّامَةٌ ، قالَ : وما العَلّامَةُ ؟ قالوا : أعلَمُ النّاسِ بِأنسابِ العَرَبِ ووَقائعِها ،وأيّامِ الجاهِلِيَّةِ ، وبِالأشعارِ والعَرَبِيَّةِ ، فقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : ذاكَ عِلمٌ لا يَضُرُّ مَن جَهِلَهُ ، ولا يَنفَعُ مَن عَلِمَهُ .

رسول خدا صلى الله عليه و آله وارد مسجد شد، ديد عده اى گرد مردى جمع شده اند، فرمود: چه خبر است؟ عرض شد: علاّمه است. فرمود: علاّمه يعنى چه؟ عرض كردند: او داناترين مردم است به انساب عرب وجنگهاى ايشان و به روزگار جاهليت و اشعار عربى. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اينها دانشى است كه اگر كسى نداند، به او زيانى نرساند و اگر كسى بداند، او را سودى نبخشد.

لا عِلمَ إلّا مِن عالِمٍ رَبّانِيٍّ ، ومَعرِفَةُ العالِمِ بِالعَقلِ .

علم جز از عالم ربّانى به دست نيايد (آن را جز از عالم ربّانى نبايد فرا گرفت) و شناخت چنين عالمى به خِرَد است.

إنَّ العاقِلَ رَضِـيَ بِالدُّونِ مِنَ الدّنيامَعَ الحِكمَةِ ، ولَم يَرضَ بِالدُّونِ مِنَ الحِكمَةِ مَعَ الدّنيا ؛ فَلِذلكَ رَبِحَت تِجارَتُهُم .

خردمند به كم و كاست دنيا درصورتى كه با حكمت توأم باشد خرسند است، ولى اگر دنيا را داشته باشد و از حكمت كم بهره باشد خرسند نيست؛از اين رو تجارتشان سودمند گشت.

إنَّ العاقِلَ لا يُحَدِّثُ مَن يَخافُ تَكذيبَهُ ، ولا يَسألُ مَن يَخافُ مَنعَهُ ،ولا يَعِدُ ما لا يَقدِرُ عَلَيهِ ، ولا يَرجو ما يُعَنَّفُ بِرَجائهِ ، ولا يَتَقَدَّمُ عَلى ما يَخافُ العَجزَ عَنهُ .

خردمند به كسى كه مى ترسدتكذيبش كند، سخنى نمى گويد و از كسى كه مى ترسد مضايقه كند، چيزى نمى خواهد و وعده اى را كه از عهده انجامش برنمى آيد، نمى دهد و به آنچه كه در اميدواريش سرزنش شود، اميد نمى بندد و به كارى كه مى ترسد در آن درماند اقدام نمى ورزد.

ـ في وَصِيَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَكَمِ ـ : ما بَعَثَ اللّه ُ أنبِياءَهُ ورُسُلَهُ إلى عِبادِهِ إلّا لِيَعقِلوا عَنِ اللّه ِ ، فأحسَنُهُمُ استِجابَةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً ، وأعلَمُهُم بِأمرِ اللّه ِ أحسَنُهُم عَقلاً ، وأكمَلُهُم عَقلاً أرفَعُهُم دَرَجَةً في الدّنيا والآخِرَةِ .

ـ در سفارش به هشام بن حكم ـ فرمود: خداوند پيامبران و رسولان خود را به سوى بندگانش نفرستاد مگر براى اين كه درباره خدا انديشه كنند. پس، هر كس از آنان كه شناختش بهتر باشد، دعوت را پذيراتر باشد و داناترينشان به كار خدا، كسى است كه خردش نيكوتر باشد و كسى كه خردش كاملتر باشد، در دنيا و آخرت بلند پايه تر باشد.

إنَّ للّه ِِ عَلَى النّاسِ حُجَّتَينِ :حُجَّةً ظاهِرَةً ، وحُجَّةً باطِنَةً ، فأمّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ والأنبِياءُ والأئمَّةُ عليهم السلام ، وأمّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ .

خداوند را بر مردمان دو حجت است: حجتى بيرونى و حجتى درونى. حجت بيرونى همان فرستادگان و پيامبران و امامان عليهم السلام هستند و حجت درونى همان خردها.

مَن أرادَ الغِنى بِلا مالٍ ،وراحَةَ القَلبِ مِنَ الحَسَدِ ، والسَّلامَةَ في الدِّينِ ، فَلْيَتَضَرَّعْ إلَى اللّه ِ عَزَّوجلَّ في مَسألَتِهِ بِأن يُكمِلَ عَقلَهُ .

هر كه خواهان توانگرىِ بدونداشتن مال و ثروت و آسودگى دل از حسدورزى و داشتن دين سالم است، بايد با تضرّع از خداوند عزّوجلّ بخواهد كه خردش را كامل گرداند.

ـ في وَصِيَّتِهِ لِهِشامِ ابنِ الحَكَمِ ـ : يا هِشامُ ، ما قُسِّمَ بَينَ العِبادِ أفضَلُ مِنَ العَقلِ ؛ نَومُ العاقِلِ أفضَلُ مِن سَهَرِ الجاهِلِ ، وما بَعَثَ اللّه ُ نَبِيّا إلّا عاقِلاً حَتّى يَكونَ عَقلُهُ أفضَلَ مِن جَميعِ جَهدِ المُجتَهِدينَ ، وما أدَّى العَبدُ فَريضَةً مِن فَرائضِ اللّه ِ حَتّى عَقَلَ عَنهُ .

ـ در سفارش به هشام بن حكم ـ فرمود : اى هشام! ميان بندگان چيزى برتر از خرد تقسيم نشده است. خوابِ خردمند برتر از شب زنده دارىِ نادان است. خداوند هيچ پيامبرى را جز خردمند برنينگيخت تا آن جا كه خردش برتر از همه كوشش كوشندگان باشد. و بنده هيچ فريضه اى از فرايض خدا را نگزارد مگر آن گاه كه معرفت و آگاهى خود را از خدا فرا گرفت .

اللّهُمَّ إنّي أسألُكَ العافِيَةَ ،وأسألُكَ جَميلَ العافِيَةِ ، وأسألُكَ شُكرَ العافِيَةِ ، وأسألُكَ شُكرَ شُكرِ العافِيَةِ .

بار خدايا! من از تو عافيت مسألت دارم، عافيت نيكو عطايم كن و شكر بر عافيت و شكر بر شكرِ عافيت ارزانيم فرما.

عَظِّمِ العالِمَ لِعِلمِهِ ودَعْ مُنازَعتَهُ ، وصَغِّرِ الجاهِلَ لِجَهلِهِ ولا تَطرُدْهُ ، ولكِن قَرِّبْهُ وعَلِّمْهُ .

دانشمند را به خاطر دانشش احترام بنه و با او ستيزه مكن و نادان را به سبب نادانيش كوچك شمار، اما او را از خود مران بلكه به خود نزديك گردان و او را علم بياموز.

التَّوَدُّدُ إلَى النّاسِ نِصفُ العَقلِ.

دوستى ورزيدن با مردم، نيمى از خرد است.

الصَّنيعَةُ لا تَتِمُّ صَنيعَةً عِندَالمُؤمِنِ لِصاحِبِها إلّا بِثَلاثَةِ أشياءَ : تَصغيرِها، وسَترِها، وتَعجيلِها ، فمَن صَغَّرَ الصَّنيعَةَ عِندَ المُؤمِنِ فقَد عَظَّمَ أخاهُ ، ومَن عَظَّمَ الصَّنيعَةَ عِندَهُ فقَد صَغَّرَ أخاهُ ، ومَن كَتَمَ ما أولاهُ مِن صَنيعِهِ فقَد كَرَّمَ فِعالَهُ ، ومَن عَجَّلَ ما وَعَدَ فقَد هَنِئَ العَطِيَّةَ .

كسى كه به مؤمن احسانى كند ، جزبا سه چيز آن را به كمال نرسانده باشد : كوچك شمردن آن ، پوشاندن آن و شتاب ورزيدن در انجام آن ، پوشاندن آن و شتاب ورزيدن در انجام آن ؛ زيرا كسى كه احسان خود به مؤمن را كوچك شمارد ، برادر خويش را بزرگ داشته است و كسى كه احسان خود به مؤمن را بزرگ شمارد ، برادر خود را كوچك كرده است و كسى كه خوبى خود به مؤمن را پوشيده دارد ، كارى بزرگوارانه كرده است و هر كه در انجام وعده خود شتاب ورزد ، دهش را گوارا ساخته است .

إنَّما تَكونُ الأشياءُ بإرادَتِهِ ومَشيئَتِهِ ؛ مِن غَيرِ كلامٍ ، ولا تَرَدُّدٍ في نَفَسٍ ، ولا نُطقٍ بِلِسانٍ .

اشياء با اراده و خواست او پديد مى آيند، بى آن كه سخنى گفته شود و يا انديشه اى از خاطرى بگذرد و يا زبانى به سخن گويا شود.

عِلمُ اللّه ِ لا يُوصَفُ مِنهُ بِأينَ ،ولا يُوصَفُ العِلمُ مِنَ اللّه ِ بِكَيفَ ، ولا يُفرَدُ العِلمُ مِنَ اللّه ِ ، ولا يُبانُ اللّه ُ مِنهُ ، ولَيسَ بَينَ اللّه ِ وبَينَ عِلمِهِ حَدٌّ .

علم خدا، با صفت «از كجاست؟» وصف نمى شود. علم خدا با صفت «چگونه» توصيف نمى گردد؛ نه علم از خدا جدا مى شود و نه خدا از علم؛ و ميان خدا و علم او حدّى نيست.

كانَ اللّه ُ حَيّا بِلا حَياةٍ حادِثَةٍ ...بَل حَيٌّ لِنَفسِهِ .

خداوند زنده اى نيست كه حياتش حادث باشد... بلكه او به ذات خود زنده است.

إنَّ اللّه َ أعلى وأجَلُّ وأعظَمُ مِن أن يُبلَغَ كُنهُ صِفَتِهِ ، فَصِفُوهُ بِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُ ، وكُفّوا عَمّا سِوى ذلكَ .

خدا برتر و والاتر و بزرگتراز آن است كه به حقيقت صفتش رسيده شود؛ بنابراين، او را به همان گونه كه خودش خود را وصف كرده است، وصف كنيد و از جز آن خوددارى ورزيد.