علم اطلاعات و دانش شناسی

پیشینه و معرفی رشته

«علم اطلاعات» (Information Science) زمینه مطالعاتی است که تا حدودی به «دانش کتابداری» (Library Science) نزدیک و شبیه است و به نوعی نام جدیدی برای رشته کتابداری به حساب می‌آید. به جای اینکه تنها روی کتابداری و ساماندهی دیجیتالی تمرکز شود، علم اطلاعات و دانش شناسی بر مدیریت، تجزیه-تحلیل و گسترش اطلاعات از طریق پردازش‌های محاسباتی و فناوری تکیه دارد.

علم اطلاعات یک حوزه میان رشته‌ای به حساب می‌آید که از سایر زمینه‌های مطالعاتی مثل علوم کامپیوتر، مدیریت، علوم اجتماعی، تحصیل و علوم انسانی مشتق شده است. اما علم اطلاعات بیش‌تر بر کاربران حقیقی و حقوقی اطلاعات و نیازهای اطلاعاتی آن‌ها تمرکز دارد. در رشته علم اطلاعات و دانش شناسی موارد زیر روی اطلاعات پیاده‌سازی می‌شوند:

تجزیه-تحلیل
گردآوری اطلاعات
طبقه‌بندی
تغییر اطلاعات
ذخیره‌سازی
بازیابی اطلاعات
جابجایی
انتشار
محافظت از اطلاعات
متخصصان علم اطلاعات و دانش شناسی موارد استفاده و کاربرد اطلاعات را در سازمان‌ها مطالعه می‌کنند و همچنین تعامل‌های میان افراد، سازمان‌ها و هر نوعی از سیستم‌های اطلاعاتی را با هدف خلق، جایگزینی، بهبود یا درک سیستم‌های اطلاعاتی را مورد مطالعه قرار می‌دهند.

چشم انداز رشته

ماهیت بین‌رشته‌ای و پیوندی که علم اطلاعات و دانش شناسی در سال‌های اخیر با سایر رشته‌ها و تخصص‌های کاربردی پیدا کرده است؛ به راحتی این بستر را برای فارغ‌التحصیلان و علاقه‌مندان رشته فراهم آورده تا تنها موقعیت شغلی خود را محدود به کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نکنند. کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، پله‌ نخست ورود به بازار کار در این رشته هستند. لیکن کتابخانه‌ها تنها محدود به میز امانت و مرجع و تصویر کلیشه‌ای کتابخانه در گذشته نیستند و در یک مرکز اطلاع‌رسانی واحدهای متنوعی همچون مجموعه‌سازی، سازماندهی و آماده‌سازی منابع، بخش فناوری اطلاعات و طراحی پایگاه‌های اطلاعاتی، واحد کتابخانه دیجیتال و تولید محتوای الکترونیکی، بخش مدیریت و روابط عمومی؛ توسعه خدمات مرجع و اشاعه اطلاعات پذیرای متخصصان و فارغ‌التحصیلان رشته هستند.

همچنین، کتابخانه‌ها و مراکز آرشیو و اسناد، و نهادهایی که در زمره اسناد و میراث مکتوب و اشاعه‌ فرهنگ و تاریخ فعالیت می‌کنند؛ فضایی مناسب برای کتابداران و متخصصان اطلاعات علاقه‌مند به کتاب؛ تاریخ، فرهنگ و ادبیات فراهم می‌آورد که می‌تواند محیط کاری ایده‌آل و کلاسیک برای افرادی باشد که رشته علم اطلاعات را در پیوند با علوم انسانی تحصیل و دنبال کرده‌اند.

به جز کتابخانه‌ها به عنوان فضای کاری اول برای فارغ‌التحصیلان این رشته؛ سایر زمینه‌های کاری مانند تولید محتوای علمی با استاندارد سواد اطلاعاتی (به ویژه در عصر رسانه‌ها و فرارسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های علمی و اجتماعی)، طراحی و توسعه بانک‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی؛ طراحی رابط کاربر در حوزه مطالعات انسان – رایانه و فعالیت‌های ترویج کتاب‌خوانی و حوزه‌های یادگیری کودکان و نوجوانان نیز برای علاقه‌مندان این زمینه پیشنهاد می‌شود.

فارغ‌التحصیلان این حوزه تخصص لازم برای آموزش سواد اطلاعاتی به افراد را به صورت قابل قبولی فرا می‌گیرند؛ لذا از متخصصان این حوزه می‌توان در حیطه آموزش‌های مختلف سواد اطلاعاتی و تولید محتوای الکترونیک بهره برد. همچنین دانش‌آموختگان این حوزه، می‌توانند به عنوان مدیران دانش در سازمان‌ها به خوبی عمل کنند و تجربیات و دانش گرانبهای اعضای سازمان را به خوبی ثبت، دسته‌بندی و حفظ کنند تا به هنگام بازنشستگی و یا خروج نیروهای سازمان، اطلاعات ارزشمند آن‌ها از سازمان خارج نشود و از دست نرود.

دروس و واحدهای درسی

در ادامه مروری داریم بر مهم‌ترین دورسی که در رشته علم اطلاعات و دانش شناسی در دانشگاه تدریس می‌شوند:

مجموعه‌سازی
(+) روش تحقیق و گزارش‌نویسی
سازماندهی منابع اطلاعاتی
مبانی اطلاعات و ارتباطات
کاربرد اینترنت در کتابخانه‌ها
(+) برنامه نویسی کاربردی
مرجع شناسی عمومی
مرجع شناسی تخصصی
زبان تخصصی
واژه‌پردازی
آشنایی با نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای
(+) آشنایی با مدیریت دانش
آشنایی با علم‌سنجی
(+) مقدمات پردازش زبان طبیعی
(+) مبانی و روش‌های آموزش سواد اطلاعاتی
(+) مبانی کامپیوتر و برنامه‌نویسی
(+) آشنایی با بانک‌های اطلاعاتی
طراحی کتابخانه دیجیتال
(+) آئین نگارش و ویراستاری علمی